Lê-dynastiet

Kartet viser Viet Nam i omtrent 1640, og indikerer områdene kontrollert av Trịnh-herrene (brunt), Nguyễn-herrene (gult), Champa (grønt, under Nguyễn) og Mac-dynastiet (rosa).

Lê-dynastiet (vietnamesisk hán tự: 後朝; Nhà Lê; IPA: [ɲâː le]), også kjent som Det senere Lê-dynastiet (後黎朝; Nhà Hậu Lê – det første, tidlige Lê-dynastiet styrte fra 980 til 1009) var det lengste dynastiet i Vietnams historie, og styrte formelt sett landet fra 1428 til 1788, med et kortvarig avbrudd fra 1527 til 1533, men dynastiet hadde bare symbolsk makt i den siste delen av denne perioden.

Dynastiets offisielle begynnelse var i 1428, da Lê Lợi ble kronet etter han hadde drevet ut Míng-dynastiets hærer fra Viet Nam. I 1527 tilranet Mac-dynastiet seg tronen, og da Lê-familien gjenerobret den i 1533 måtte de fremdeles konkurrere om makten med Mạc-dynastiet i perioden som har blitt kjent som de nordlige og sørlige dynastier. Den gjeninnsatte Lê-keiseren hadde ingen reell makt, og selv om Mạc-dynastiet i 1592 hadde fått begrenset sin makt til kun et lite område før de ble endelig utryddet i 1677, holdt Nguyễn-herrene i sør og Trịnh-herrene i nord den reelle makten. Begge disse husene styrte formelt i Lê-keiserens navn mens de kjempet mot hverandre i Trịnh–Nguyễn-krigen. Lê-dynastiets styre sluttet offisielt i 1788, da et bondeopprør ledet av Tây Sơn-brødrene under Nguyễn Huệ‎ beseiret både Trịnh og Nguyễn, i utgangspunktet i et forsøk på å gjenopprette Lê-dynastiets makt.

Under Lê-dynastiets styre ble Viet Nam utvidet fra å være en liten stat i det som i dag er Nord-Vietnam til en stat med nesten samme størrelse som det moderne Viet Nam. Også det vietnamesiske samfunnet gjennomgikk store forandringer: den tidligere buddhistiske staten ble konfuciansk etter tjue år under Míng, og Lê-keiserne satte i gang mange reformer etter kinesisk mønster, inkludert embetsmannssystemet og lovsystemet. At dynastiet ble såpass langvarig skyldtes de tidlige keisernes popularitet. Lê Lợis frigjøring av landet fra kinesisk okkupasjon og begynnelsen på en gullalder under Lê Thánh Tôngs styre ble lenge husket av det vietnamesiske folket. Til og med da borgerkrigene og de stadige bondeopprørene preget de gjeninnsatte Lê-keiserens styre var det få som våget å åpent utfordre Lê-familiens makt, i alle fall formelt, siden de fryktet at de da ville miste folkets støtte. Da Mạc-dynastiet overtok klarte de ikke å beholde makten lenge, og de ble regnet som urettmessige herskere og ikke inkludert i de senere dynastienes offisielle historieverker.

Keisere

Tidlige

Tempelnavn	Posthumt navn	Personlig navn	Periode	Æranavn	Tempel
Thái Tổ	Thống Thiên Khải Vận Thánh Đức Thần Công Duệ Văn Anh Vũ Khoan Minh Dũng Trí Hoàng Nghĩa Chí Minh Đại Hiếu Cao hoàng đế	Lê Lợi	1428–1433	Thuận Thiên	Vĩnh Lăng
Thái Tông	Kế Thiên Thể Đạo Hiển Đức Thánh Công Khâm Minh Văn Tư Anh Duệ Triết Chiêu Hiến Kiến Trung Văn hoàng đế	Lê Nguyên Long	1433–1442	Thiệu Bình (1434-1439) Đại Bảo (1440-1442)	Hựu Lăng
Nhân Tông	Khâm Văn Nhân Hiếu Tuyên Minh Thông Duệ Tuyên hoàng đế	Lê Bang Cơ	1442–1459	Thái Hòa (1443-1453) Diên Ninh (1454-1459)	Nguyên Lăng
Không có	Lệ Đức hầu	Lê Nghi Dân	1459–1460	Thiên Hưng (1459-1460)	Không có
Thánh Tông	Sùng Thiên Quảng Vận Cao Minh Quang Chính Chí Đức Đại Công Thánh Văn Thần Vũ Đạt Hiếu Thuần hoàng đế	Lê Tư Thành (Lê Hạo)	1460–1497	Quang Thuận (1460-1469) Hồng Đức (1470-1497)	Chiêu Lăng
Hiến Tông	Thể Thiên Ngưng Đạo Mậu Đức Chí Chiêu Văn Thiệu Vũ Tuyên Triết Khâm Thành Chương Hiếu Duệ hoàng đế	Lê Sanh (Lê Tăng) (Lê Huy)	1497–1504	Cảnh Thống	Dụ Lăng
Túc Tông	Chiêu Nghĩa Hiển Nhân Ôn Cung Uyên Mặc Hiếu Doãn Cung Khâm hoàng đế	Lê Thuần	1504	Thái Trinh	Kinh Lăng
Uy Mục	Uy Mục Đế	Lê Tuấn (Lê Huyên)	1505–1509	Thái Trinh Đoan Khánh	An Lăng
Tương Dực	Tương Dực Đế	Lê Oanh	1510–1516	Hồng Thuận	Nguyên Lăng
Không có	Không có	Lê Quang Trị	1516
Chiêu Tông	Thần hoàng đế	Lê Y (Lê Huệ)	1516–1522	Quang Thiệu	Vĩnh Hưng
Cung Hoàng	Cung hoàng đế	Lê Xuân (Lê Lự)	1522–1527	Thống Nguyên	Hoa Dương

Senere

Tempelnavn	Posthumt navn	Personlig Navn	Periode	Æranavn	Tempel
Trang Tông	Dụ hoàng đế	Lê Duy Ninh	1533–1548	Nguyên Hoà	Cảnh Lăng
Trung Tông	Vũ hoàng đế	Lê Duy Huyên	1548–1556	Thuận Bình	Diên Lăng
Anh Tông	Tuấn hoàng đế	Lê Duy Bang	1556–1573	Thiên Hựu (1557) Chính Trị (1558-1571) Hồng Phúc (1572-1573)	Bố Vệ Lăng
Thế Tông	Nghị hoàng đế	Lê Duy Đàm	1573–1599	Gia Thái (1573-1577) Quang Hưng (1578-1599)	chưa biết
Kính Tông	Huệ hoàng đế (Giản hoàng đế)	Lê Duy Tân	1600–1619	Thuận Đức (1600) Hoằng Định (1601-1619)	Hoa Loan Lăng (Bố Vệ Lăng)
Thần Tông (1. gang)	Uyên hoàng đế	Lê Duy Kỳ	1619–1643	Vĩnh Tộ (1620-1628) Đức Long (1629-1634) Dương Hoà (1634-1643)	Quần Ngọc Lăng
Chân Tông	Thuận hoàng đế	Lê Duy Hựu	1643–1649	Phúc Thái	Hoa Phố Lăng
Thần Tông (2. gang)	Uyên hoàng đế	Lê Duy Kỳ	1649–1662	Khánh Đức (1649-1652) Thịnh Đức (1653-1657) Vĩnh Thọ (1658-1661) Vạn Khánh (1662)	Quần Ngọc Lăng
Huyền Tông	Mục hoàng đế	Lê Duy Vũ	1663–1671	Cảnh Trị	Quả Thịnh Lăng
Gia Tông	Mỹ hoàng đế	Lê Duy Cối (Lê Duy Khoái)	1672–1675	Dương Đức (1672-1673) Đức Nguyên (1674-1675)	Phúc An Lăng
Hy Tông	Chương hoàng đế	Lê Duy Cáp (Lê Duy Hiệp)	1675–1705	Vĩnh Trị (1678-1680) Chính Hoà (1680-1705)	Phú Lăng
Dụ Tông	Hòa hoàng đế	Lê Duy Đường	1706–1729	Vĩnh Thịnh (1706-1719) Bảo Thái (1720-1729)	Cổ Đô Lăng, sau chuyển sang Kim Thạch Lăng
Duy Phường	Bị phế thành Hôn Đức Công	Lê Duy Phường	1729–1732	Vĩnh Khánh	Kim Lũ
Thuần Tông	Giản hoàng đế	Lê Duy Tường	1732–1735	Long Đức	Bình Ngô Lăng
Ý Tông	Huy hoàng đế	Lê Duy Thận (Lê Duy Chấn)	1735–1740	Vĩnh Hựu	Phù Lê Lăng
Hiển Tông	Vĩnh hoàng đế	Lê Duy Diêu	1740–1786	Cảnh Hưng	Bàn Thạch Lăng
Chiêu Thống	Mẫn Đế	Lê Duy Khiêm (Lê Duy Kỳ)	1786–1788	Chiêu Thống	Bàn Thạch Lăng